Lễ tết đông của người Hà Nhì Đen xã Y Tý huyện Bát Xát

Bước vào một mùa đông giá rét cũng là lúc người Hà Nhì đen ở Ý Tý tổ chức đón Tết đông định kỳ vào tháng 11 âm lịch hàng năm. Mục đích chính của tết này là tổng kết quá trình lao động trong năm đồng thời dâng các lễ vật cúng tổ tiên để cầu mong năm mới 'người yên vật thịnh'.

Tết đông được diễn ra trong 3 ngày:Tỵ, Ngọ và Mùi. Đây là lễ tết to nhất và quan trọng nhất đối với cộng đồng người Hà Nhì đen. Được tổ chức theo hộ gia đìnổctng phạm vi cả tộc người Ý Tý.

1. Ngày lễ thứ nhất

Ngay từ sáng sớm ngày Tỵ, bà chủ gia đình chuẩn bị gạo nếp trắng và nếp cẩm đồ xôi 2 mầu, giã bánh dày. Ở giữa làng người Hà Nhì đen có một cối giã bánh chung và lựa chọn ra một bà già có phẩm hạnh, gia đình yên ấm hạnh phúc mở hội giã bánh đầu tiên, sau đó lần lượt đến các gia đình khác. Đặc biệt, khi giã bánh không gia đình nào được ăn trước chỉ duy nhất có dòng họ Chu khi giã bánh phải cho trẻ con ăn trước vì sự tích dòng họ Chu cho rằng: Ngày xưa tết đông người Hà Nhì đen tổ chức giã bánh dâng cúng tổ tiên, đứa con nhỏ họ Chu khóc đòi ăn bánh. Người  mẹ thương con đành phá lệ, từ đó đến nay khi giã bánh dày con nhỏ đều được ăn trước. Đối với dòng họ Lý (Ly) phải đến sáng sớm ngày hôm sau gia đình mới đồ xôi giã bánh dày. Bởi vì trước kia người dân rất đói khổ, ngày tết sắp đến nhưng vẫn chưa kiếm được gạo về giã bánh, mãi ngày hôm sau ông chủ mới kiếm được gạo nếp về giã bánh dày, do đó bị chậm một ngày so với các họ khác.

Ngày tết, theo phong tục gia đình nào cũng mổ lợn to nhất. Lợn phải là lợn đực có màu lông đen. Trước khi mổ chủ nhà làm lý thông báo cho tổ tiên biết, lợn được khiêng vào trong nhà để trên sàn gỗ gian chính. Người Hà Nhì đen quan niệm, con cháu khi làm cúng phải đưa lễ vật vào trong nhà thì tổ tiên mới nhìn thấy sang năm mới phù hộ tốt cho gia đình con cháu. Trước khi chọc tiết phải lấy nước sạch làm lý tẩy uế dội ở chỗ đầu, cổ và phía đuôi. Lấy một con dao nhọn xiên mũi dao qua giữa tàu lá chuối để chọc cho tiết khỏi phun ra ngoài. Ông chủ cắt để riêng, phần thịt làm lý cúng tổ tiên gồm nửa miếng tim, nửa gan, một miếng thịt nạc.

Ngày lễ đầu tiên chủ các gia đình làm lý cúng tổ tiên 3 lần vào buổi sáng, trưa, chiều trước bữa ăn cơm. Buổi sáng, ông chủ mặc quần áo mới đầu cuốn khăn đen và dọn sạch bàn thờ để dâng lễ vật thờ cúng. Bàn thờ bằng gỗ được đặt ở góc phải gian giữa, gần bếp nấu ăn của gia đình.

Chủ nhà lấy ống rượu rót vào một chiếc bát sứ nhỏ, sau đó rửa sạch tay để chuyển các lễ vật lên nóc tủ. Trước tiên phải đưa đèn dầu lên trước, sau đó là 4 gồm: bát rượu và nước gừng ở phía trong, bát thịt và bát cơm có đặt bánh dày trên phía bên ngoài, đặt đôi đũa trong mâm. Khi ông chủ hành lễ, tất cả con cháu họ hàng có trong nhà phải đội mũ hoặc cuốn khăn đen, không được đi giầy dép, quàng khăn màu trắng vào quỳ trước bàn thờ hoặc quỳ tại nền sàn gỗ. Chủ cúng thực hiện hai động tác cúng như sau:

- Động tác 1: Quỳ hai gối, 2 tay chống xuống đất dập đầu lạy 3 lạy có ý nghĩa mời tổ tiên, bố mẹ, ông bà về nhà ăn tết cùng gia đình con cháu.

- Động tác 2: Đứng thẳng người lên, hai lòng bàn tay chắp vào nhau tạo thành hình lòng thuyền mời 3 lần từ phía dưới lên có ý nghĩa mời tổ tiên về rửa mặt, chân tay rồi ngồi vào mâm ăn uống. Cầu mong sự phù hộ tốt cho gia đình con cháu luôn mạnh khoẻ, làm ăn phát triển, chăn nuôi được nhiều trâu, ngựa, lợn, gà… trồng trọt được nhiều lúa, ngô, khoai, đậu...

Chủ nhà lạy tổ tiên xong tất cả các anh em trong gia đình cũng phải lạy tương tự. Sau đó ông chủ chuyển mâm lễ vật xuống nơi đôi thớt thờ đã để sẵn, rồi đưa cho bà vợ bát đựng muối để vợ làm lý vẩy muối vào chỗ tảng đá thần gần bếp. Tiếp theo, bà lấy một ít bánh cho vào đầu trên tảng đá với ý nghĩa cho thần bếp ăn và hai miếng đặt hai bên cửa bếp lò để thần phù không cho hoả hoạn

Khi chủ nhà cúng mời tổ tiên ăn uống xong phải rót rượu mời người nhiểu tuổi nhất trong gia đình ăn uống trước, sau đó mới chia cho vợ, các con trai gái, anh em họ hàng vào lạy tổ tiên tất cả đều được chia lộc. Khi chia thức ăn người nhận phải xoè hai lòng bàn tay nhận có ý nghĩa cảm ơn.

Các con cháu trong gia đình, chuẩn bị một chai rượu, một bát thịt, một cặp bánh dày đem đến kính cẩn dâng mời người già nhiều tuổi nhất trong dòng họ ăn uống trước. Khi đến phải thực hiện nghi thức chung dập đầu cúi 3 lạy, xong đem rượu đổ vào chiếc bát mời mọi người có mặt tại gia đình, mời theo thứ tự từ già đến trẻ rồi đến mời thức ăn. Mời xong người cháu trai đó đưa bát thịt và một cặp bánh dày cho bà chủ nhà với  ý nghĩa mang tài lộc đến cho gia đình, gia đình nhận hưởng tài lộc cũng chia phần lại cho người kia để sang năm mới làm ăn gì cũng tốt, gặp được nhiều may mắn.

Trong ngày tết, thường chế biến các món sau: Tiết canh lợn, lòng xào, thịt lợn luộc, lòng luộc, gừng xào lòng già, rau cải luộc, canh đậu đỗ đỏ... uống rượu nếp ủ hoặc rượu gạo. Trong ngày tết này, chủ các gia đình thường xuyên đến mừng vui chia sẻ cùng các gia đình trong bản để chia ngọt sẻ bùi, chúc năm mới sức khoẻ và hạnh phúc

    2. Ngày lễ thứ 2

Gia đình tiếp tục chuẩn bị lễ vật dâng cúng hai bữa mời tổ tiên. Lễ vật dâng cúng trong ngày này khác, không có bát rượu mà chỉ có bát nước gừng, bát thịt bát cơm, bát bánh. Trước khi cúng ông chủ vẫn phải chuẩn bị rửa bát đũa như ngày hôm đầu, cũng thái thịt trong thớt rồi bày lên trên nóc tủ có đặt chiếc đèn dầu đã thắp và thực hiện các thao tác tương tự rồi cùng xum học ăn uống vui vẻ. Trước kia, ngày cúng thứ 2 còn là dịp cho các gia đình có con gái  hoặc cháu gái được làm lý xiên lỗ tai đeo đồ trang sức.

    3. Ngày lễ thứ 3

Ngày thứ 3 là ngày lễ tổng kết, gia đình làm cơm cúng mời tổ tiên ăn uống rồi tiến đưa tổ tiên về nơi ở cũ. Lễ vật buổi cúng cuối cùng cũng giống như buổi lễ hôm đầu tiên.

Ngày này chủ nhà cùng với vợ dậy sớm giúp nhau làm đồ lễ. Khi đã chuẩn bị xong, chủ nhà thay quần áo mới, đầu quấn khăn đen, bà vợ cũng ăn mặc trang phục truyền thống dân tộc đóng vai trò phụ giúp cho chồng. Bà chủ bê đưa cho chồng một chậu nước sạch đầu nguồn để rửa các đồ lễ trong giỏ trước khi cúng. Đầu tiên, ông rửa đôi thớt thờ, rồi đến 5 chiếc bát, đũa, dao thái. Trước đó ông thắp đèn dầu để phía trên đầu mép chiếu đã trải, sau đó thái thịt thành miếng nhỏ chia vào bát, đổ ống rượu ngâm vào một chiếc bát, rồi chuyển lễ vật lên trên nóc tủ. Khi cúng ông cũng thực hiện hai động tác như 2 ngày trước nhưng nhanh mạnh và dứt khoát; sau đó đứng lên chắp hai tay thành lòng thuyền đưa từ dưới lên 3 lần với ý nghĩa mời tổ tiên bố mẹ vào mâm ăn uống.

Trong khi chủ nhà cúng các thành viên khác trong gia đình phải có thái độ trang nghiêm không cười nói đùa cợt, nếu có khách là người dân tộc khác thì không được nói vì sợ tổ tiên nổi giận trừng phạt do không phải là người Hà Nhì. Tất cả các thành viên con cháu trong nhà đều phải lạy tạ cảm ơn tổ tiên. Cúng xong chuyển lễ vật xuống và chia rượu, thức ăn cho người già nhiều tuổi nhất, rồi theo thứ tự từ vợ, các con trai con gái, người nhận hai tay đón lấy cho vào miệng luôn và cảm ơn chủ nhà. Sau đó bày dọn cơm ăn uống vui vẻ chúc nhau lời chúc tốt đẹp nhất và tiễn ông bà trở về thế giới trường tiên.


Theo http://www.laocai.gov.vn

Viết bình luận lên Facebook:

Các tin khác